بةلى تيكةيشتم زؤر سوباس

تكاية لافة خان
1_ برسيار لة بةشي تايبةتى خؤيدا بنوسة نةك لة بابةتيكي تايبةت
2_ئيمة ناتوانين رابؤرتت بؤ لةناو مةكؤ بنوسين بيريستة خؤت هةولدةى كة ئةمانة بة دةست بينى ئةمةش بة دوو شيوة:
أ\سةرجاوة لة ئينتةرنيتةوة
ب\لة كتيبخانةى كشتي
تكاية ئةمة جاريكى تر دووبارة مةكةوة

به‌رێز لافه‌ فه‌رموو به‌رێزم ..هه‌رشتێك به‌ ئێمه‌ بكرێت له‌ خزمه‌تداین  ..ئایه‌ ئێمه‌ به‌ بابه‌ت پێت بده‌ین تۆ ئه‌توانیت بكه‌یته‌ راپۆرت؟؟ ئه‌گه‌ر ئه‌توانیت فه‌رموو ..  .. ..به‌لام بۆ جاری داهاتوو ..بابه‌تێكی نوێ بۆ پرسیاره‌كه‌ت ته‌رخان بكه‌یت باشتره‌ بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر بتوانین یارمه‌تیت بده‌ین به‌رێزم ....

فه‌رموو ئه‌مه‌ دوو بابه‌ت له‌سه‌ر داواكاری یه‌كه‌مت ...


به‌رێزلافه‌ ئه‌وه‌ له‌سه‌ر مرۆف و ده‌وروبه‌ری ژینگه‌ وه‌ هه‌روه‌ها زۆر شتی تریش ئه‌گرێته‌وه‌ ئاره‌زووی خۆته‌ ج ناوێكی له‌ سه‌ره‌تای ئه‌ده‌یت


له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و ژينكه ى كه تيايدا ژياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه رژينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

ژينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول� �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

ژينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا

هيوادارم سوودى هه بيت



وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌توانیت ئه‌مه‌شی له‌گه‌ل بنووسیت كه‌ زانیاری زیاتری تێدایه‌ له‌سه‌ر مرۆف و ژینگه‌وه‌ بفه‌رموو


ئه‌و ژینگه‌یه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌ی ئێمه‌دا که‌مترین و ساده‌ترین و بێ بایه‌خترین ڕۆڵی پێ دراوه‌، سه‌ره‌کی ترین وگرنگترین ڕۆڵ له‌ بنه‌مای ژیانی ئێمه‌دا ده‌بینێ.
به‌تایبه‌ت لایه‌نه‌کانی ته‌ندریستی و جوانی وته‌کنیکی و به‌رنامه‌ وپاراستن و خواردن و خواردنه‌وه‌و به‌ تایبه‌ت هه‌ناسه‌دان که‌ په‌یوه‌ندی یه‌کی ڕاسته‌وخۆی بایه‌لۆجی وکۆنتاکتێکی یه‌کسه‌ری به‌ سی یه‌کانمانه‌وه‌ هه‌یه.
له‌ میانه‌ی ئه‌و توێژئنه‌وانه‌ی چه‌نده‌ها ساڵه‌ له‌ هه‌موو جیهاندا له‌ بواری پیس بوونی ژینگه‌و هه‌وای ژینگه‌دا ده‌کرێ
بۆ پاراستنی سه‌راپا گیانله‌به‌ر چ مرۆڤ و چ ئاژه‌ڵ له‌ لایه‌که‌وه‌ و پاراستنی ڕروکاری سه‌ر زه‌وی به‌ دارودره‌خت وسه‌وزایی و دارستانی گه‌وره‌وه‌ ده‌بینین نه‌ك هه‌ر هه‌نگاوی بۆ نراوه‌ به‌ڵکو وڵاتانی
پیشه‌سازی وابه‌سته‌ی پابه‌ندبوون به‌ و پێوانانه‌ کردووه‌ که‌ زیان به‌ خودی گیانله‌به‌ر ده‌گه‌یه‌نن.
له‌ نێو ئه‌م توێژینه‌وانه‌ دا ئێمه‌ تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌رته‌نها توێژێك که‌ هه‌وای پیسی ژینگه‌و پێکهاته‌کانی ئه‌و هه‌وا پیسه‌یه‌و کاریگه‌ری له‌سه‌ر ته‌ندریستی مرۆڤ ،ئه‌و کاته‌ ده‌زانین که‌ ئێمه‌ بێ ئاگایانه‌ چ هه‌وایه‌کی پیس به‌ ناوی ئۆکسجینه‌وه‌ هه‌ڵده‌مژین.
پێکهاته‌ی هه‌وای پیس بریتی یه‌ له گه‌ردیله‌ی ره‌ق یا شل که‌ له‌‌ تێکه‌ڵ بوونی کۆمه‌ڵێ پێکهاته ی تر له‌ هه‌وادا دروست ده‌بێت‌ به‌ هه‌موو ئه‌و پێکهاتانه‌ ده‌وترێت
بیۆئایرۆزۆڵ Bioaerosole ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له 2 به‌شی سه‌ره‌کی که‌ بریتین وه‌کوبه‌کتریاو 1. پێکهاته‌ زیندووه‌کان: که‌بریتین له‌ مایکرۆئۆرگانیزمه وڤایرۆس و که‌ڕوو ومیلبن.
2. پێکهاته ‌نازیندووه‌کان که ‌بریتین له‌تۆزو دوکه‌ڵ وته‌م به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی گه‌ردیله‌کانی پێکهاته‌کانی هه‌وای پیس له‌ ژینگه‌دا گه‌ردیله‌ی له‌ هه‌وادا هه‌ڵواسراوی سه‌رچاوه‌گرتووه‌ له‌ بنه‌مایه‌کی ڕه‌ق یا شله‌وه‌ که‌ تیره‌ی ئه‌و گه‌ردیلانه‌ یه‌کسان نین
و له‌ نێوان(0.001 و100) مایکرۆمه‌تره‌ (مایکرۆمه‌تر یه‌ك له‌ ملیۆن به‌شی مه‌ترێك)،
و به‌پێی تیره‌ی ئه‌و پێکهاتانه‌ی له‌و تۆزو خۆڵه‌ی ئه‌و هه‌واپیسه‌دا هه‌یه‌ وکاریگه‌ریان له‌سه‌ر کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان له‌کاتی هه‌ڵمژیندا وزیان گه‌یاندنی به‌ ته‌ندروستی مرۆڤ جیاوازن و ئه‌و پێکهاتانه‌ یا چالاکی یه‌کی بایه‌لۆجییان هه‌یه‌ وه‌کو ڤایرۆس و میکرۆب وکه‌ڕوو ...
یا بنه‌مایه‌کی بایه‌لۆجییان هه‌یه‌ وه‌کو هه‌ڵاڵه‌ و پوله‌ك وقه‌تماغه‌ی پێست و مایکۆتۆکسین و ئیندۆتۆکسین. له‌ هه‌ردوو ‌‌‌حاله‌ته‌که‌ش ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ نه‌خۆشی یه‌کانی کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان ده‌رئه‌نجامێکی ئاشکرای هه‌یه‌.
ئه‌م پێکهاتانه‌ی هه‌ر یه‌که‌یان چه‌نده‌ها توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌ ناتوانرێ هه‌ر هه‌مووی خۆی له‌ کایه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌یکدا بگرێ.
بۆیه‌ ئێمه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و فاکته‌ره‌ی که‌ پیسبوونی هه‌وا چ کاریگه‌ری یه‌کی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر ته‌ندروستی مرۆڤدا هه‌یه‌و ئه‌و فاکته‌ره‌ی که‌ هه‌وا کۆنتاکتێکی
یه‌کسه‌ری به‌ سی یه‌کان و سیکڵدانۆچکه‌کانی ئێمه‌وه‌ هه‌یه‌ تۆز وه‌کو بنه‌مایه‌ك و وه‌کو چه‌مکێکی گشتی بۆ هه‌وای پیس،
که‌ هۆکاری زۆر ئاشکرای تووشبوونی نه‌خۆشی یه‌کانی سی و سه‌رجه‌م کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دانی لێ ئه‌که‌وێته‌وه‌ ئه‌که‌ینه‌ ته‌وه‌ری باسه‌که‌.
کاریگه‌ری هه‌ڵمژینی تۆز به‌ پێ ی تیره‌ی گه‌ردیله‌ی ئه‌و پێکهاته‌ جۆراوجۆرانه‌ له‌سه‌ر کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان ده‌گۆڕێت وه‌کو له‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌ تێبینی ده‌کرێ
تاکو شوێنی هه‌ڵمژینی له‌ کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان تیره‌ی گه‌ردیله‌کانی تۆز به‌ مایکرۆمه‌تر ده‌م و لوت و قوڕگ و سی یه‌کان و سیکڵدانۆچکه ‌گه‌وره‌کان
سیکڵدانۆچکه‌ بچوکه‌کان سیکڵدانۆچکه‌ هه‌ره‌بچووکه‌کان Alveolen 10<6- 10 3-5 <1-3 کاریگه‌ری هه‌وای پیس له‌سه‌ر کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان به‌ پێ ی تیره‌ی گه‌ردیله‌ی پێکهاته‌کانی ئه‌م خشته‌یه‌دا ئه‌وه‌
ده‌رده‌که‌وێت که‌ هه‌تا تیره‌ی ئه‌و گه‌ردیلانه‌ بچوکتر بێت زیاتر به‌ نێو سیکڵدانۆچکه‌کانا ڕۆ ده‌چێت له‌ کاتی هه‌ناسه‌داندا وجێگیر ده‌بێت
و ئه‌گه‌ری تووشبوونی نه‌خۆشی زیاترونائارامی زیاتر له‌ ته‌ندروستی مرۆڤ دروست ده‌کات که‌ سه‌ره‌تا زۆر به‌ ساکاری وه‌رده‌گیرێ و پاشان ده‌بێته‌ نه‌خۆشی درێژ خایه‌ن وچاره‌سه‌ری هه‌میشه‌یی هاوته‌ریب به‌ ژیانی بۆ داده‌نرێ.
له‌ به‌شه‌کانی تر تیشکی زیاتر ده‌خرێته‌ سه‌ر هۆکارو رێگاچاره‌سه‌رو که‌مکردنه‌وه‌ی ڕێژه‌ی تۆزو ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ی که‌له‌ پاشكۆی گۆڕانی که‌شوهه‌وای هه‌موو دونیادا
ده‌بنه‌ هۆی کاردانه‌وه‌ی نائاسایی له‌ سه‌ر ژینگه‌و پاشان له‌سه‌ر زینده‌وه‌ر به‌ گشتی و جێ ده‌ستی مرۆڤ له‌ به‌شداری کردن له‌ تێکدانی ڕواڵه‌تی ژینگه‌و ژیان به‌ داپاچینی سه‌وزایی وبه‌شداری نه‌کردن له‌ پاککردنه‌وه‌ی هه‌واو که‌می ووشیاری له‌ سیسته‌می پاراستنی ئه‌و ژینگه‌یه‌ی مه‌رجی سه‌ره‌کی ژیانێکی پڕته‌ندروستی وسه‌لامه‌تی بۆ ده‌ڕه‌خسێنێ.


بــــــــــۆ پرسیاری دووه‌مت یاخود بلێین بۆ داواكاری دووه‌مت ..جوانتر و جاكتر بۆمان روونكه‌ره‌وه‌ به‌شكۆ بتوانین یارمه‌تیت به‌ین له‌گه‌ل رێزم به‌رێز

زورزور سوباست دةكةم كاك عةبدول رةحمان  ئةزيةتم دايت    كيشةنية بوداواكارى دووةمم  زورمةمنون دةستم كةوت   بوبرسيارةكةشت  ئةكةر لةتوانامدابيت بةسةرجاو هةرجيةكم بيبكريت دةيكةم  دووبارة زورسوباس
براى بةريزم  ئةكةر خةلةتيكم كردبيت هيوادارم بمبورن

دواترین جار ده‌ستكاری كراوه‌ له‌لایه‌ن lava (2012-03-26 06:28:36)

rasty ali نووسی:

سلاو هاوريا ن رابؤرتيكم ئه ويت له سه ركيميا تكايه يارمتيم بده ن بؤ 5شه مه م ئه ويت

به‌سه‌رجاو به‌رێزم به‌س ..تكایه‌ تكایه‌ له‌ بابه‌تێكی نوێ داواكه‌ت تۆمار بكه‌ نه‌ك له‌ نێو بابه‌تی ئه‌ندامی تره‌وه‌ تا یارمه‌تیت به‌ین بۆ جاری تر ناتوانین یارمه‌تیت به‌ین به‌ریزم ئه‌ندامان زیاتر سه‌یری بابه‌تی نوێ ئه‌كه‌ن

كیمیا چى یه‌ ؟؟كیمیا چى یه‌ ؟؟
لێره‌ له‌م بابه‌ته‌ هه‌موو شتێكتان بۆ روون ده‌كه‌مه‌وه‌ ده‌رباره‌ى كیمیا به‌ هیواى ئه‌وه‌ى
هه‌موو لایه‌ك سوود مه‌ند بێت له‌ناو سه‌كۆى
با ده‌ست پىَ بكه‌ین به‌ پێناسه‌ى كیمیا ..
كیمیا له‌ وشه‌ى (الكَمِیّ ) عه‌ربیه‌وه‌ هاتووه‌ به‌ماناى ( ئازا , دلێَََََر , نه‌ترس) وه‌ (المُتَكَمِّی) واتا داپۆشراو به‌ چه‌كه‌كه‌ى و زرىَ یه‌كه‌ى , وه‌ ئه‌و ناوه‌ى لێنراوه‌ چونكه‌ كیمیا گه‌ره‌ پێشووه‌كان زانیاریه‌كانى خۆیان به‌نهێنى دانابوو له‌ خه‌ڵكیان ده‌شارده‌وه‌ .
كیمیا وه‌ك زاره‌وه‌یه‌ك بریتىیه‌ له‌و زانسته‌ى گرنگى ده‌دات به‌ مادده‌ و كارلێكه‌كانى و په‌یوه‌ندیان
به‌ ووزه‌ و توانا . به‌پێى ژماره‌ و جیاوازى له‌ باره‌كانى مادده‌ , كه‌نه‌رێت وایه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ى گه‌ردیله‌ بن . وه‌زۆربه‌ى جار كیمیاگه‌ره‌كان هه‌ڵده‌ستن به‌ خوێندن و لێكۆلینه‌وه‌ى كارلێكه‌كانى گه‌ردیله‌كان
درووست بوونى گه‌رده‌كان و چۆنیه‌تى كارلێكردنى گه‌رده‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتر و دروست بوونى ئاوێته‌كان .
كیمیا زانستێكه‌ له‌ ( توخه‌مه‌ كیمیایى یه‌كان و ئاوێته‌ كیمیایى یه‌كان و پێكهاتن و تایبه‌تمه‌ندیه‌كان و درووست بوون ئه‌و گۆرِانكاریانه‌ى به‌سه‌ریان دادێت له‌گه‌ڵ یه‌كتر و كارلێكه‌ كیمیایه‌كان ) ده‌كۆلێته‌وه‌ .
زانستى كیمیا دابه‌ش ده‌كرێت بۆ چه‌ند به‌شێكى سه‌ره‌كى به‌ شێوه‌كى گشتى وه‌ هه‌روه‌ها لقیش هه‌یه‌
بۆ هه‌ر به‌شێك له‌م به‌شانه‌ وه‌ بابه‌تى تایبه‌تى زۆر گرنگیش هه‌یه‌ له‌و لقانه‌ .
به‌شه‌كان :
كیمیایى شیكارى :
شیكار كردن و شى كردنه‌وه‌ى نموونه‌یه‌ك له‌ مادده‌ بۆ زانینى پێكهاته‌كیمیایه‌كه‌ى و چۆنیه‌تى دروست بوونى .
كیمیاى ژیان :
بریتیه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ى مادده‌ كیمیایى یه‌كان و ئه‌و كارلێكانه‌ى له‌ناو له‌شى زینده‌واران رووده‌ده‌ن .
كیمیاى نا ئه‌ندامى :
بریتیه‌ له‌ لێكۆلینه‌وه‌ى تایبه‌تمه‌ندى وكالێكه‌كانى ئاوێته‌ نائه‌ندامى یه‌كان . جیاوازیه‌كى زۆر
ئاشكرا نیه‌ له‌ نیوان مادده‌ى نائه‌ندامى و مادده‌ى ئه‌ندامى تێكه‌لاَویه‌ك هه‌یه‌ له‌ نیوانیان وه‌گرنگترینیان له‌ لقێك ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ پێى ده‌لێن كیمیای كانزا ئه‌ندامى یه‌كان .
كیمیایى ئه‌ندامى :
بریتیه‌ له‌ لێكۆلینه‌وه‌ ى پێكهاته‌ و تایبه‌تمه‌ندى یه‌كانى ئاوێته‌ ئه‌ندامى یه‌كان كه‌ توخمى كاربۆن
توخمێكى سه‌ره‌كى یه‌ له‌ پێكهاتنیان .
كیمیاى فیزیاوى :
بریتیه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ى بنه‌رِه‌تى فیزیایى كارلێك و سیستمه‌ كیمیایه‌كان , بۆ زیاتر زانیارى وردتر
بریتیه‌ له‌ خوێندنى گۆرنكارى باره‌كانى وزه‌ له‌ كارلێكه‌ كیمیایى یه‌كان . وه‌ له‌ گرنگترین لقه‌كانى
كیمیاى گه‌رمى , كیمیاى جولاَو , كیمیاى برِ ,زانستى تیشكه‌كان


کیمیا: زانستی گۆڕانه‌ گه‌ردییه‌کان
چه‌قی بایه‌خپێدانی کیمیایی نوێ چییه‌؟ له‌یه‌که‌م چاوپێدا خشاندا واده‌رده‌که‌وێ که‌وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ زۆر ئاسان بێ.
له‌راستید، کیمیا له‌مادده‌و گۆڕانه‌کانیان ده‌کۆڵێته‌وه‌. به‌ڵام بائه‌و رسته‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ شیکه‌ینه‌وه‌. یه‌ که‌م، بۆ مادده‌ رووبه‌ڕووی چه‌ند وشه‌یه‌ک ده‌بیته‌وه‌، بۆ نموونه‌ هایدرۆکسیدی ئه‌لۆمنیۆم و کاربۆناتی مسی تفت بهێنه‌. ئه‌و مادده‌انه‌ بۆ زه‌ویناسان گرنگن چونکه‌ پێکهێنه‌ری سه‌ره‌کی که‌ره‌سه‌ خاوه‌کانی بۆکسایت   (Bauxite) و مالاشایتن (Malachite) به‌رودوا. بۆکسایت بۆ ده‌رهێنانی ئه‌لۆمنیۆم به‌کارده‌هێنرێ و مالاشایتیش مادده‌یه‌کی باشه‌ بۆ بیناسازی. مادده‌کانی وه‌کو په‌نسیلین و هیمۆگڵۆبین نه‌وک هه‌ر بۆ کیمیاگه‌ران به‌ڵکو بۆ پزیشک و زینده‌وه‌رزانانیش گرنگن.
دووه‌م، مادده‌کان چ جۆره‌ گۆڕانێکیان به‌سه‌ردا دێ؟
سه‌هۆڵ ده‌گۆڕێت بو ئاو، هیلیۆم له‌ گازه‌وه‌ ده‌گۆڕێت بۆ شله‌، ئه‌و گۆڕانانه‌ فڕیان به‌کیمیاوه‌ نیه‌و جێی بایه‌خی زانستی فیزیان، چونکه‌ پله‌ی شلبوونه‌وه‌ی مادده‌ ره‌وشتێکی فیزیاییه‌. که‌واته ره‌وشتی کیمیایی چیه‌؟ بێگومان بریتییه‌ له‌ توانای مادده‌یه‌ک بۆ کار له‌یه‌ککردن له‌گه‌ڵ مادده‌یه‌کی تردا. کارلێکی‌ کیمیایی گۆڕانی گه‌ردێکه‌ (Molecule) بۆ گه‌ردێکی تر. له‌گۆڕانی کیمیاییدا ته‌نیا گه‌رده‌کان (که‌له‌ گه‌ردیله‌ پێکهاتوون) ده‌شکێن له‌کاتێکدا خودی گه‌ردیله‌کان (Atoms) به‌نه‌گۆڕاوی ده‌مێنێته‌وه‌. گۆڕانی گه‌ردیله‌کان له‌ لایه‌ن زانستی فیزیاوه‌ ده‌خوێنرێ یاخود وردتر بڵێین، له‌ لایه‌ن فیزیای ناوه‌کی و گه‌ردیله‌یی. پێشتر باسی ئه‌وه‌مان کرد که‌ زانستی فیزیا له‌و گۆرانانه‌ش ده‌کۆڵێته‌وه‌ که‌تێیاندا نه‌گه‌ردیله‌کان و نه‌گه‌رده‌کان ناشکێن. به‌مجۆره‌، وا ده‌رده‌که‌وێ که فیزیا سنوور له‌دوو لاوه‌ بۆ کیمیا دابنێ، سنوری خواره‌وه‌ (ئاستی گه‌ردیله‌یی) (Atomic level) بێ و سنووری سه‌ره‌وه‌ (ئاستی سه‌روو گه‌ردی) (Permolecular level)‌ بێ.
ده‌بێ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی پێشوو دوو تێبینی بدرێ. یه‌که‌میان په‌یوه‌ندی به‌و راستیه‌وه‌یه‌ که‌ کیمیاگه‌ره‌ نوێیه‌کان تادێ که‌مترو که‌متر گرنگی به‌دۆخی نه‌وروژاوی (Non Excited state) مادده‌ ده‌ده‌ن که‌ پێکهێنانه‌کان و پێکهاتنی (Structure) مادده‌ ده‌گرێته‌وه. بێگومان کێشه‌ی چاره‌سه‌ر نه‌کراوی سه‌ر به‌م بواره‌ تائێستا ماونه‌وه‌، به‌ڵام چاره‌سه‌ریان له‌ناو مه‌ودای (Scope) بایه‌خی فیزیاگه‌ران دایه‌. دووه‌م، لق (Branch) هه‌ن له‌ نێوان کیمیاو فیزیادان: کاتێک فیزیاگه‌ران له‌ کردارێکی کیمیایی ده‌کۆڵنه‌وه‌و یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌، کاتێک کیمیاگه‌ران له‌دیارده‌یه‌کی فیزیایی ده‌کۆڵنه‌وه‌ بۆنموونه‌، کردارێکی کیمیایی وه‌کو کارلێکی نێوان دوو یان چه‌ند گه‌ردێک ده‌توانرێ له‌ڕوانگه‌ی فیزیاییه‌وه‌ لێکبدرێته‌وه‌.
به‌و لقه‌ی زانست که‌گۆڕاوه‌ (Parameter) فیزیاییه‌کانی گۆڕانێکی کیمیایی ده‌کۆڵێته‌وه‌ ده‌وترێت فیزیایی کیمیایی (Chemical Physics).
له‌لایه‌کی تر، ره‌وشته‌ فیزیاییه‌کانی کۆمه‌ڵه‌ گه‌ردیه‌کان له‌ گیراوه‌یه‌کدا که‌پێی ده‌وترێت گیراوه‌ی مڵ (Colloidal Solution‌) له‌کیمیای مڵدا (Colloid Chemistry) ده‌خوێنرێ که‌لقێکه‌ له‌ کیمیای فیزیایی (Physical Chemistry). هه‌ردوو فیزیای کیمیایی و کیمیای فیزیایی ره‌وشته‌کانی هه‌موو جۆره‌کانی مادده‌ ده‌خوێنن. ئه‌و زانستانه‌ به‌گوێره‌ی ئه‌و ته‌کنیکه‌ی (Techniques) که‌بۆ ده‌ست پێکردنی کارلێکه‌ کیمیاییه‌کان به‌کارده‌هێنرێ، پۆڵێنکراوون (Classified) (بۆنموونه‌، کیمیای کاره‌بایی، کیمیایی رووناکی و کیمیایی تیشکدانه‌وه‌) یاخود به‌گوێره‌ی ئه‌و رێگه‌یه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌ که‌به‌کار ده‌هێنرێت (بۆنموونه‌، رێگه‌کانی موگناتیسی یاخود رووناکی شه‌به‌نگی) (Optical Spectroscopy) و کاینه‌تیکی (Kinetic). پۆڵێنێکی تری زانسته‌ کیمیاییه‌کان هه‌یه‌ که‌جۆری مادده‌کان لێک جیا ده‌کاته‌وه‌. هه‌موو مادده‌کان دابه‌ش ده‌کرێن یان بۆ نائه‌ندامی (Inorganic) یاخود بۆ ئه‌ندامی (Organic). ئاوێته ئه‌ندامییه‌کان بریتین له‌وه‌رگرته‌ (Derivative) هایدرۆ کاربۆنیه جۆراو جۆره‌کان که‌هه‌موویان گه‌ردیله‌کانی کاربۆنیان تێدایه‌. گه‌رده‌کانی ئاوێته‌ نائه‌ندامییه‌کان ده‌شێ توخمی تریان به‌ڕێژه‌ی جیاواز تێدا بێ. گه‌ردیله‌ی کاربۆن ره‌وشتی سه‌یریان هه‌یه‌ له‌مه‌ڕ پێکه‌وه‌ به‌سترانیان بۆ دروستکردنی زنجیره‌و ئه‌ڵقه‌و پێکهاتی تر، که‌ده‌شێ گه‌ردێک سه‌د گه‌ردیله‌ کاربۆنی تێدا بێ. له‌به‌رئه‌وه‌ جێی سه‌ر سوڕمان نییه‌ که‌ژماره‌ی ئه‌و ئاوێتانه‌ی گه‌ردیله‌کانی کاربۆنیان تێدایه ‌زۆر زۆرتر بێ له‌ژماره‌ی ئاوێته‌ نائه‌ندامییه‌کان. ئاوێته‌ ئه‌ندامییه‌کان بنچینه‌ی پێکهاتی زینده‌وه‌ره‌کانن. به‌و زانسته‌ی که‌له‌و کردارانه‌ی زینده‌وه‌راندا رووده‌ده‌ن ده‌کۆڵێته‌وه‌ ده‌وترێت کیمیای ژیان (Biochemistry). ئه‌م ساڵانه‌ی دوایی، ده‌رکه‌وتنی لقێکی نوێی کیمیای به‌خۆوه‌ بینی ئه‌ویش کیمیای ئه‌ندامی ژیانه‌، (Bioorganic Chemistry) له‌و کارلێکه‌ ئه‌ندامیانه‌ ده‌کۆڵێته‌وه‌ که‌له‌ناو خانه‌دا رووده‌ده‌ن.
ئایۆنه‌کانی کانزا جیاوازه‌کان ده‌توانن خۆیان به‌گه‌رده‌ ئه‌ندامیه‌کانی ناو زینده‌وه‌ره‌کان بنوسێنن و ئه‌نزیم (Enzymes) (کارا یاریده‌ده‌ری بایۆلۆجین) و هیمۆگڵۆبین (ئۆکسیجن هه‌ڵگڕ) و مادده‌ی تری گرنگ دروست بکه‌ن. ئه‌و ئاوێتانه‌ش ئه‌وانه‌ن که‌کیمیای ئه‌ندامی ژیان لێیان ده‌کۆڵێته‌وه، ئه‌و زانسته‌ی که‌چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ر سه‌ری هه‌ڵداوه‌. هه‌روه‌ها لقی تری کیمیا هه‌ن که‌په‌یوه‌ندیان به‌زینده‌وه‌رزانی و پزیشکی و کشتوکاڵه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ نموونه‌، کیمیای ده‌رمانسازی و ژه‌هرزانی و کشتیاری. هه‌روه‌ها پێویسته‌ لێره‌دا باسی کیمیای ئاوێته‌ کێشه‌ گه‌ردیه‌ گه‌وره‌کان (کیمیای پۆلیمه‌ر) بکه‌ین. گه‌رده‌کانی ئه‌و ئاوێته‌ ئه‌ندامی و نائه‌ندامییانه‌ن که‌ له‌ ژماره‌یه‌کی ناکۆتایه‌که‌ی چونیه‌ک پێکهاتوون.
به‌کورتی خوێنه‌رمان ده‌رباره‌ی چه‌قی بایه‌خپێدانی کیمیاو په‌یوه‌ندی نێوان کیمیا و فیزیا ئاگادار کرده‌وه‌. ده‌بێ سه‌رنجی ئه‌وه‌ش بدرێ، هه‌رچه‌نده‌، تائێستا زاناکان نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و بۆ ده‌رکه‌وتنه‌ گشتییه‌ی که‌ده‌بێ چه‌قی بایه‌خپێدانی کیمیا چی بێ، ته‌نیا چه‌ند لقێکی که‌می کیمیای نوێ لێره‌دا ناو هێنراوون، لقه‌کانی تری‌ کیمیاو‌ چه‌مکه‌ کیمیاییه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌کان و مادده‌کان و ئه‌و ته‌کنیکانه‌ی له‌ کیمیادا به‌کار هاتوون له‌داهاتوودا زیاتر لێیان ده‌دوێین.

وه‌رگیراو ....

سلاو برا به ريزه كه م من ناتوانم بابه تيكي نوي بنوسم زؤرسباس بؤ ئه رك وماندوبونت بؤرابؤرته كه زه حمه تت كيشا